3 x Schumann

Robert Schumann (1810-1856) werd zijn hele leven gekweld door depressies en waanbeelden. Veel van zijn ups en downs zijn hoorbaar in zijn composities. In een ongelukkige tijd in Dresden componeerde hij de sombere klanken uit Manfred. Maar in dezelfde stad beleefde hij ook gelukkige tijden met zijn vrouw Clara, uitgedrukt in zijn Fantasie voor piano en orkest, waarvan hij de muziek later gebruikte in zijn Pianoconcert. De aanstelling als stedelijk muziekdirecteur in Düsseldorf gaf Schumann nieuwe energie en zelfvertrouwen. Voor de tournee met zijn nieuwe orkest componeerde hij de nationalistische derde symfonie. Lees hieronder meer over deze drie composities van Schumann en geniet van de luistertips!

een Manfred depressie

De titel van deze compositie, Manfred, verwijst naar het gelijknamige gedicht van Lord Byron, waarin de hoofdpersoon Manfred wegkwijnt vanwege een enorm schuldgevoel omtrent het overlijden van zijn vrouw. De compositie van Schumann bestaat uit een ouverture en drie vervolg delen. Vaak wordt alleen de ouverture uitgevoerd. Schumann schreef het stuk in 1848 in een periode van diepe depressie, waarbij hij ook stemmen hoorde. Schumann voelde een connectie tussen zijn eigen gevoel en het lijden van Manfred. Muzikaal is het een somber stuk en heeft het overeenkomsten met het vierde deel van zijn Symfonie nr. 3, zoals dezelfde sombere toonsoort. 
 
Manfred, op. 115 - Luister hier naar het hele werk:  

 
 

pianoconcert voor Clara

Het lyrische eerste deel van het Pianoconcert in a schreef Schumann al in 1841, waarna hij in 1845 een tweede intermezzo en een finale toevoegde. De compositie wijkt af van de standaard vorm van Weense klassieke pianoconcerten. Het is eerder een compositie voor piano met orkestbegeleiding, waarbij het orkest soms een thema van de solist overneemt. Schumann omschreef het werk zelf als ‘iets tussen een symfonie, concerto en grote sonate’. Het stuk is opgedragen aan Ferdinand Hiller, die ook de première in 1845 dirigeerde. Schumanns vrouw Clara nam de solo pianopartij op haar. Schumann wilde met het pianoconcert de liefde tussen twee mensen uitdrukken. In het thema van het eerste deel begint de melodie met de noten C - H [Duitse notatie B] – A - A, een muzikale verwijzing naar Clara. Na een introductie van dit thema in de houtblazers wordt het doorgegeven aan de solist en op innovatieve wijze verder uitgewerkt. Clara Schumann was heel enthousiast over de compositie en schreef na de première ‘hoe rijk en innovatief, hoe interessant van begin tot eind, hoe fris en wat een mooi coherent geheel!’. 
 
Pianoconcert in a, op. 54 
Allegro affettuoso  
Intermezzo: Andantino grazioso 
Allegro vivace 
 
Helaas kon het concert in de Doelen met pianist Alexander Melnikov niet doorgaan, maar een opname van hem met het Freiburger Barockorchester is hier te beluisteren: 

 
 

nationalisme aan de Rijn

Robert Schumann is een van de grootste componisten uit de Duitse romantiek. Zijn Derde symfonie zit vol verwijzingen naar het Duits nationalisme en de daarbij horende symboliek. Tegenwoordig krijgen wij een ongemakkelijk gevoel bij Duits nationalisme, door onze associatie met het rechts extremisme. Maar in de negentiende eeuw was het nationalisme juiste een linkse beweging. Het linkse nationalisme omarmde in die tijd het ideaal van een eigen land, de verbondenheid tussen mensen en een democratische vrijheid. Het vieren van afkomst en eigen tradities speelde een grote rol in het propageren van nationalisme. In deze symfonie komt dat tot uiting in verwijzingen naar de Rijn, als verbindende rivier tussen Duitse steden, diverse volksmelodieën en bijvoorbeeld het vervangen van de gebruikelijke Italiaanse muziekaanduidingen door Duitse terminologie.  
 
De Derde symfonie werd ontzettend enthousiast ontvangen door het publiek. Het eerste deel heeft een enorm momentum, en de hoofdmelodie is vol passie en energie. Schumann gebruikt een bijzondere techniek om een voorwaartse beweging te creëren door in een driedelige maatsoort langzame en snellere gedeeltes af te wisselen. Deze techniek werd een voorbeeld voor componisten na Schumann.  
 
In het tweede deel van de symfonie komt het nationalisme naar boven in een wals-achtige melodie, die klinkt als roeien. Het zware accent op de eerste tel van iedere maat is als de roeispaan die het water in gaat, gevolgd door een lichter maatdeel waarin de spaan boven het water uitkomt. De melodie is als een boot die op krachtige wijze door het water van de Rijn glijdt. Ook het derde deel verbeeld de Rijn muzikaal. In de klarinetten en fagotten is een zangerig thema hoorbaar, met een vioolbegeleiding als kabbelend water. Dit deel heeft veel muzikale lagen, van het hoge hout tot in de lage strijkers, alsof Schumann de diepte van de rivier wil laten horen.  


 
In het vierde deel is Schumanns fascinatie voor het contrapunt uit de barokmuziek van Johann Sebastian Bach en Heinrich Schütz hoorbaar door de verschillende muzikale lijnen die zich bewegen tussen diverse instrumentgroepen. De hoofdmelodie schreef Schumann voor de alttrombone, een ouder muziekinstrument dat in Schumanns tijd nog maar weinig werd gebruikt. De alttrombone is een kleinere versie van de gebruikelijke trombone, die extra hoog kan klinken, zelfs hoger dan voor de meeste hoornisten comfortabel is om te spelen. In dit deel zijn ook echo’s hoorbaar uit het lied Stirb, Lieb' und Freud' uit de 12 Gedichte, op. 35. Dit lied verhaalt over een kathedraal. Schumann maakte ten tijde van het componeren van de Derde symfonie een tournee langs de Rijn ter voorbereiding op zijn nieuwe functie als muziekdirecteur in Düsseldorf en bezocht daarbij de kathedraal in Keulen. Deze indrukken en zijn eerdere interpretatie van een kathedraal uit het lied zijn in dit deel verwerkt. 
 
De meeste symfonieën hebben drie of vier delen, maar Schumann gaf deze symfonie vijf delen. In de finale komen alle muzikale impressies van het Rijnland terug in een volksmelodie, die als een lange wandeling door het Duitse platteland naar een triomfantelijk slot toe werkt.  
 
 
Symfonie nr. 3 in Es, op. 97 ‘Rhenish’ 
Lebhaft 
Scherzo: Sehr mäßig  
Nicht schnell  
Feierlich  
Lebhaft 
 
Luister hier naar de Derde Symfonie en de Manfred-ouverture door het Los Angeles Philharmonic Orchestra: 

 
 

meer luisteren?

In deze uitzending van de BBC Radio geeft Stephen Johnson een toelichting op Schumanns Derde Symfonie met live muziek. 

cookies

We gebruiken cookies om uw bezoek aan deze website zo plezierig mogelijk te maken. We onthouden bijvoorbeeld uw persoonlijke instellingen. Ook gebruiken we Google Analytics om inzage te krijgen in de gebruiksvriendelijkheid van de website en deze vervolgens te kunnen verbeteren. meer informatie…

cookie instellingen